Gdzie są jelita w ciąży? Zmiany w organizmie przyszłej mamy

Jeśli jesteś w ciąży, twoje jelita nie zmieniają swojego podstawowego położenia, ale rosnąca macica stopniowo przesuwa je ku górze i do tyłu jamy brzusznej. Najbardziej odczuwalne zmiany dotyczą esicy, odbytnicy oraz pętli jelita cienkiego. Część dolegliwości ze strony układu pokarmowego wynika właśnie z mechanicznego ucisku, a nie z choroby samych jelit. Warto poznać te zmiany, aby odróżnić fizjologię od sygnałów, które wymagają kontroli.

Jak zmienia się położenie jelit w ciąży?

Jelito grube, jelito cienkie i odbytnica znajdują się w jamie brzusznej oraz miednicy. W pierwszym trymestrze macica mieści się w obrębie miednicy, dlatego jej wpływ na pętle jelitowe jest jeszcze ograniczony. Wraz z powiększaniem się narządu rodnego jelita są wypychane przede wszystkim ku górze. Ten proces zachodzi stopniowo i zwykle nie daje nagłego bólu.

W drugim i trzecim trymestrze powiększona macica coraz mocniej uciska esicę, kątnicę i dolny odcinek przewodu pokarmowego. Treść pokarmowa wolniej przesuwa się przez jelito grube. Dochodzi do tego rozluźnienie mięśniówki gładkiej pod wpływem progesteronu. Właśnie to spowolnienie, a nie samo przesunięcie jelit, odpowiada za uczucie pełności i zaparcia.

Jelita jako całość mają niemal 8 m długości, dlatego ich ułożenie w jamie brzusznej jest bardzo upakowane. Przesunięcie ku górze i tyłowi sprawia, że część kobiet odczuwa dyskomfort pod żebrami lub w nadbrzuszu. Nie świadczy to o uszkodzeniu jelita, lecz o naturalnej adaptacji do rosnącej macicy.

Jelita w ciąży nie zmieniają swojej budowy, lecz ich położenie ulega dynamicznemu przesunięciu – najpierw ku górze, a w trzecim trymestrze również ku tyłowi jamy brzusznej.

Jakie dolegliwości jelitowe są częste u ciężarnych?

U przyszłych mam obserwuje się kilka powtarzających się dolegliwości ze strony jelit. Większość z nich ma związek ze spowolnioną perystaltyką i uciskiem mechanicznym. Niektóre, jak zaparcia, potrafią pojawić się już w pierwszych tygodniach ciąży.

Zaparcia

Zaparcia to jeden z najczęstszych problemów jelitowych w ciąży. Pojawiają się głównie w drugim i trzecim trymestrze, choć u części kobiet występują już na początku. Stolec staje się twardy i zbity, a wypróżnienie wymaga silnego parcia. Samo parcie nie zwiększa ryzyka poronienia ani porodu przedwczesnego.

Utrzymujące się zaparcia sprzyjają jednak hemoroidom, zakrzepicy żył okołoodbytowych i przerostowi fałd okołoodbytniczych. W codziennej diecie warto zwiększyć ilość błonnika do około 25–40 g na dobę i przyjmować około 2300 ml płynów dziennie. Gdy to nie pomaga, po konsultacji z lekarzem można rozważyć laktulozę, makrogole lub czopki glicerynowe. Laktuloza działa po 1–2 dniach, a makrogole po 1–3 dniach.

Wzdęcia i kolka jelitowa

Wzdęcia i uczucie rozpierania wynikają z zalegania treści pokarmowej oraz nadmiaru gazów. U części ciężarnych pojawia się kolka jelitowa, czyli napadowy, kurczowy ból brzucha. Dolegliwości bywają zlokalizowane po lewej stronie jamy brzusznej lub w podbrzuszu. Doraźnie może pomóc odpoczynek, ciepła kąpiel albo przyjęcie drotaweryny lub paracetamolu po wcześniejszym uzgodnieniu z lekarzem.

Hemoroidy i krwawienie z okolicy odbytu

Hemoroidy to obrzmiałe guzki krwawnicze, które uszczelniają kanał odbytu. W ciąży sprzyjają im zaparcia i zwiększone parcie. Objawiają się świądem, pieczeniem oraz bólem podczas wypróżniania. Bezpośrednio po oddaniu stolca może pojawić się krew na papierze toaletowym.

Krwawienie z odbytu bywa jednak mylące. U kobiet w ciąży często interpretuje się je wyłącznie jako skutek guzków krwawniczych. Tymczasem może ono towarzyszyć także poważniejszym chorobom jelita grubego. Z tego powodu każde nawracające lub obfite krwawienie wymaga dokładniejszej oceny, a nie tylko leczenia miejscowego.

Krwawienie z odbytu w ciąży bywa tłumaczone wyłącznie guzkami krwawniczymi, ale nawracające krwawienie, niedokrwistość i zmiana rytmu wypróżnień wymagają oceny jelita grubego.

Jak odróżnić typowy dyskomfort od objawów alarmowych?

Ucisk, sporadyczne wzdęcia i zaparcia zwykle nie są groźne. Niepokój powinny wzbudzić objawy, które nie ustępują po zmianie diety i odpoczynku. Warto też zwracać uwagę na to, gdzie ból się pojawia, bo lokalizacja pomaga wstępnie ukierunkować diagnostykę.

Objawy, które wymagają pilnej diagnostyki

Do objawów alarmowych należy przede wszystkim krew w stolcu, zwłaszcza gdy towarzyszy jej niedokrwistość. W badaniach laboratoryjnych uwagę zwraca stężenie hemoglobiny. U opisywanych pacjentek z problemami jelitowymi notowano wartości HGB 10,2 g/dl, a w kontroli 9,8 g/dl, co potwierdzało niedokrwistość.

Inne sygnały to uporczywe bóle lub skurcze brzucha, naprzemienne zaparcia i biegunki, osłabienie, pocenie się oraz nieplanowana utrata masy ciała. W ciąży utrata wagi może być maskowana przez rozwijający się płód, dlatego szczególnie ważna jest obserwacja innych objawów.

Wzdęcia, nudności i wymioty są częste u ciężarnych, ale gdy są bardzo nasilone lub przewlekłe, nie należy ich z góry przypisywać wyłącznie ciąży. To samo dotyczy bólu w miednicy mniejszej oraz obrzęku jednej kończyny dolnej. Obrzęk kończyny bywa mylony z zakrzepicą żył głębokich, a może wynikać z ucisku przez zmienione węzły chłonne.

Bezpieczne badania w ciąży

W razie podejrzenia problemów jelitowych lekarz może zaproponować kilka badań, które uważa się za bezpieczne dla matki i płodu:

• badanie per rectum,
• test FIT na krew utajoną w kale,
• badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej i miednicy,
• rezonans magnetyczny,
• sigmoidoskopię, czyli badanie trzech końcowych odcinków jelita grubego.

Tomografia komputerowa jamy brzusznej i badania izotopowe są w ciąży przeciwwskazane ze względu na promieniowanie jonizujące. W badaniach diagnostycznych u ciężarnych dawka promieniowania nie powinna przekraczać 5 radów.

Jak dbać o jelita w ciąży?

Podstawą jest dieta bogata w błonnik i odpowiednie nawodnienie. Ruch, na przykład spacery, pilates lub pływanie, również wspiera perystaltykę. Jeśli nie ma przeciwwskazań medycznych, warto zachować regularną aktywność przez całą ciążę.

W codziennym jadłospisie dobrze sprawdzają się:

• pełnoziarniste pieczywo i kasze,
• płatki owsiane,
• brązowy ryż,
• świeże owoce, takie jak jabłka, gruszki i kiwi,
• suszone śliwki, morele i figi,
• orzechy i nasiona,
• kefir, maślanka i jogurt naturalny.

Z diety warto ograniczyć napoje gazowane, czekoladę, tłuste i ciężkostrawne dania oraz nadmiar produktów wzdymających. Probiotyki i prebiotyki, na przykład inulina, pomagają utrzymać prawidłową mikroflorę jelitową. Bardzo ważne jest też, aby nie wstrzymywać wypróżnienia i korzystać z pozycji kucznej z podnóżkiem pod stopami.

Choroby jelit a ciąża – co warto wiedzieć?

U niektórych kobiet ciąża nakłada się na wcześniej rozpoznane choroby jelit, takie jak nieswoiste zapalenia jelit. Wymagają one regularnej opieki gastroenterologa i położnika.

Nieswoiste zapalenia jelit

Większość leków stosowanych w nieswoistych zapaleniach jelit można przyjmować w ciąży. Mesalazyna w dawce do 3 g na dobę i sulfasalazyna są uznawane za bezpieczne. Sulfasalazyna bywa antagonistą kwasu foliowego, dlatego przy jej stosowaniu zaleca się suplementację kwasu foliowego w dawce 2 mg na dobę.

Sterydy podaje się w najmniejszych skutecznych dawkach. Azatiopryna i 6-merkaptopuryna, według nowszych badań, nie zwiększają wyraźnie ryzyka wad wrodzonych. Leki biologiczne, w tym infliksymab, adalimumab, wedolizumab i ustekinumab, zalicza się do grupy małego ryzyka. Bezwzględnie przeciwwskazany pozostaje metotreksat, który ma działanie poronne i teratogenne; powinien być odstawiony co najmniej 3 miesiące przed poczęciem.

Rak jelita grubego w ciąży

Rak jelita grubego u ciężarnych jest bardzo rzadki – w piśmiennictwie pojawia się częstość 0,001–0,1% ciąż. W kampaniach edukacyjnych przytacza się też liczbę 2 przypadków na 100 000 ciąż. Trudność polega na tym, że jego wczesne objawy pokrywają się z dolegliwościami typowymi dla ciąży: zaparciami, nudnościami, bólami podbrzusza i niedokrwistością.

U opisywanych pacjentek aż 86% nowotworów jelita grubego lokalizowało się w odbytnicy. Choroba cechuje się dużą skłonnością do perforacji jelita – szacowaną na 28% przypadków – oraz do wczesnych przerzutów do węzłów chłonnych, otrzewnej i wątroby. Rokowanie jest poważne, między innymi dlatego, że leczenie niepowodzeniem kończy się nawet w 50% przypadków. U kobiet w ciąży już w chwili rozpoznania stwierdza się mikroprzerzuty do jajników w 8% przypadków.

U kobiet poniżej 40. roku życia rak jelita grubego stanowi 2–6% zachorowań. Częściej dotyczy osób z rodzinną polipowatością jelit, zespołem Lyncha lub przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit. W jednym z opisanych przypadków u 23-letniej ciężarnej w 26. tygodniu stwierdzono polipowatą zmianę w esicy, położoną 20–30 cm od linii zwieraczy. Ciążę zakończono w 33. tygodniu, gdy masa płodu wynosiła około 1900 g. Po porodzie noworodek ważył 2000 g i otrzymał 9 punktów w skali Apgar. W 8. dniu połogu w tomografii komputerowej jamy brzusznej uwidoczniono masę na pograniczu esiczo-prostniczym, którą usunięto wraz z esicą.